جیهانێکی نوێ له‌ولاتری ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، خوێندنه‌وه‌ی ” نێوان ناتورالیزم و دین”ی یۆرگێن هابێرماس

حوزه‌یران 29, 2009 at 18:50

habermas4ئاندێش بوورمان*
له‌ سوێدییه‌وه‌: که‌ریم مه‌ره‌سه‌نه‌

له‌م چه‌ند ده‌یه‌ی دواییدا بیر و ڕامانگه‌لی توندئاژۆ له‌ زۆر شوێنی جیهاندا پێگه‌یه‌کی سیاسیی به‌‌هێزتریان وه‌ده‌ست هێناوه‌. هێزه‌ دینییه‌ توندئاژۆکان به‌ تایبه‌تیش له‌و وڵاتانه‌ی له‌ قۆناغی دوای کۆلۆنیالیزم دان، سه‌رکه‌وتنی به‌رچاویان وه‌ده‌ستهێناوه‌؛ به‌ڵام هه‌روه‌ها له‌ وڵاتێکی وه‌ک ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانیش وزه‌یه‌کی نوێ به‌ دین به‌خشراوه‌ته‌وه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی ڕاستڕه‌وه‌ مه‌زهه‌بییه‌ توندئاژۆکان و ئه‌و شه‌ڕه‌ ناقانوونییه‌ که‌ ئه‌رته‌شی ئه‌و وڵاته‌، به‌ پشتیوانیی وڵاتگه‌لی ناسه‌ربه‌خۆی ئه‌ورووپی به‌ دژی ئه‌وه‌ی وه‌ک سێکوچکه‌ی شه‌رئه‌نگێزه‌کان وێناکرابوو. شه‌ڕێک که‌ سه‌رۆک بووش وه‌ک شه‌ڕێکی مۆدێرنی سه‌لیبی به‌ناویکرد. دیسان قسه‌ ده‌کرێ ـ و ده‌کوژرێ ـ له‌سه‌ر ناوی دین.

ئه‌و تێکه‌وه‌هاویشتنه‌ی ڕووداوه‌کان به‌پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی مۆدێله‌ تیۆرییه‌کانه‌، سه‌باره‌ت به‌وه‌ که‌ داخوا گه‌شه‌ی جیهان له‌ ڕووی مه‌زهه‌بییه‌وه‌ چۆن ده‌بێ. به‌گوێره‌ی تیۆریگه‌لی سۆسیۆلۆژیانه‌ی مۆدێنیزه‌بوون، هه‌موو وڵاتانی جیهان ڕاکێشی ناو پرۆسه‌یه‌کی مۆدێرنه‌ کراون که‌ به‌گشتی دێته‌ مانای په‌ره‌ئه‌ستاندنی به‌عه‌قڵانی ـ بیرۆکراتی ـ و سه‌کولاریزه‌بوون. له‌ روانگه‌یه‌کی ئاواوه‌ دین وه‌ک پاشماوه‌یه‌کی پێشمێژوویی سه‌یری ده‌کرێ، شتێک که‌ مرۆڤی مۆدێڕن ده‌بوو له‌ دوای خۆی به‌جێی هێشتبێ، یان له‌ باشترین دۆخدا ته‌نیا له‌ به‌ستێنێکی تاکه‌که‌سیدا مانای هه‌بێ به‌ڵام به‌ مسۆگه‌ری رۆڵی خۆی له‌ ژینگه‌ی گشتیی سیاسیدا له‌ده‌ست دابێ.

به‌و هۆیه‌وه،‌ ئه‌و‌ تیۆرییانه‌ توانای شیکردنه‌وه‌ی باڵاکردنی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری کاریگه‌ریی سیاسیی دینیان نه‌بووه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ ده‌ستیپێکردووه‌. ڕه‌نگبێ ئه‌و که‌ماسییه‌ یارمه‌تیی به‌وه‌ دابێت‌ که‌ مه‌یدانه‌که‌ بۆ تیۆریگه‌لی ڕووکه‌شیبین و گه‌وجێنه‌رانه‌ی وه‌ک “پێکدادانی شارستانیه‌ته‌کان” کرابێته‌وه‌.

ئه‌و دۆخه‌ زۆر کۆمه‌ڵناس و فیلۆسۆفی ناچارکردووه‌ که‌ هه‌وڵی سه‌رله‌نوێ بیرکردنه‌وه‌ بده‌ن سه‌باره‌ت به‌ رۆڵ و جێگه‌ی دین له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی مۆدێرندا. یه‌کێک له‌و بیرمه‌ندانه‌ی که‌ له‌و بواره‌دا نموونه‌یه‌ “یۆرگێن هابێرماس”ـه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و پێشتریش بیری له‌ دین و رۆڵی وی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا کردۆته‌وه‌، وه‌ک ئه‌و کاته‌ که‌ له‌ کۆتایی شه‌سته‌کاندا ئه‌و چه‌ند وشه‌ ئه‌غڵه‌ب بیستراوه‌ی نووسی: “خودا مردووه‌، به‌ڵام جێگاکه‌ی زیندوو ماوه‌ته‌وه‌ ـ ئه‌و جێگایه‌ به‌ پیرۆزی ده‌مێنێته‌وه‌”. به‌ڵام وێده‌چێ ئه‌و فیلۆسۆفه‌ هه‌شتاساڵه‌یه‌ له‌ چه‌ند ساڵی ڕابردوودا زیاتر له‌ هه‌ر کاتێک وه‌ختی خۆی بۆ تێگه‌یشتن له‌ دین ته‌رخانکردبێت له‌ ڕوانگه‌یه‌کی سیاسییه‌وه‌.

ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی هابێرماس له‌ کۆمه‌ڵه‌وتاری “نێوان ناتورالیزم و دین، کۆمه‌ڵه‌ ده‌قێکی فه‌لسه‌فی”دا ده‌رده‌که‌وێ. ئه‌و کتێبه‌ هه‌رچه‌ند له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ گرینگ بێ، به‌ڵام ناکه‌وێته‌ خانه‌ی کاره‌ قورس و دانسقه‌کانی هابێرماسه‌وه‌. هه‌روه‌ها خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌کانی ئه‌و کتێبه،‌ وه‌ک دیکه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی، زۆر بێزارکه‌ره‌ و‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش که‌ ئه‌غڵه‌ب به‌ زمانێکی نزیک له‌ تووڕه‌که‌رانه‌‌ی ئاڵۆز نووسراوه‌. یان سه‌باره‌ت به‌و ڕسته‌یه‌ چی ده‌ڵێن: “به ‌بۆچوونی من ته‌نیا قه‌بڵاندنگه‌لی لاواز به‌سن له‌مه‌ڕ چۆنیه‌تیی ناوه‌رۆک له‌ ستروکتوری سۆسیۆکولتوریی دانوستانیانه‌ی فۆڕمه‌کانی ژیاندا بۆ پاراستنی چه‌مکێکی عه‌قڵانیی ناڕه‌شبینانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دۆخگه‌رایی و چه‌مکێکی نابڕیارگه‌رییانه‌ سه‌باره‌ت به‌ بره‌وی حقوق له‌به‌رامبه‌ر حقوقی پۆزیتیڤیستیدا”؟

هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر مرۆڤ به‌رگه‌ی ئه‌و پسپۆڕگۆییه‌ ئه‌کادیمیکه‌ و چه‌ند لاوێژـ (digression) ـێکی دیکه‌ بگرێ له‌سه‌ر بابه‌تگه‌لی ناپه‌یوه‌ندیدار، ئه‌وا ده‌قه‌کان وه‌ک هه‌موو ئه‌وانی دیکه‌ی هابێرماس شیاوی بیرلێکردنه‌وه‌ن. ئه‌و ده‌ست بداته‌ هه‌ر بابه‌تێک کۆوێنه‌یه‌کی سه‌رسووڕهێنه‌ری له‌ده‌ستدایه‌‌، ئه‌وه‌ وێرای توانای لێکگرێدانه‌وه‌ی سوننه‌ته‌ جۆربه‌جۆره‌کانی ئایدیا و نه‌خشاندنی بیرۆکه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌.

بێگومان هابێرماس یه‌کێک له‌ بیرمه‌نده‌ واتاداره‌کانی سه‌رده‌می ئێمه‌یه‌ و کۆی به‌رهه‌مه‌کانی به‌ تێپه‌ڕینی کات زۆر به‌رفراوان بووه‌ته‌وه‌‌. دوای تێزی دوکتۆراکه‌ی له‌ سه‌ر فیلۆسۆفی سه‌رده‌می رۆمانتیک “فرێدریش ڤۆن شێللینگ” و ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی که‌ ئێستا ئیتر بووه‌ به‌ کلاسیک ـ ژینگه‌ی [گشتی] بورژوازی 1961 ـ کۆمه‌ڵێک کتێبی به‌بایه‌خی دیکه‌شی به‌چاپ گه‌یاندووه‌. به‌ڵام ناوی هابێرماس بۆ زۆرێک له‌ ئێمه‌، له‌سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه‌ گرێ ده‌درێته‌وه‌ به‌و باسه‌ گه‌رمانه‌ی که‌ له‌ هه‌شتاکاندا له‌بابه‌ت پۆستمۆدێڕنه‌وه‌ ده‌کران. له‌ زنجیره‌وانه‌ مه‌یله‌و شه‌ڕانگێزه‌کانیدا له‌مه‌ڕ دیسکۆرسی فه‌لسه‌فیی مۆدێڕنه‌، که‌ ساڵی 2005 به‌ شێوه‌ی کتێب بڵاوکرایه‌وه‌، پۆستمۆدێرنیستی وه‌ک ژاک دێریدا و میشێل فۆکۆی له‌ ڕیزی که‌سانی وه‌ک مارتین هایدگێر و فرێدریش نیتچه‌دا‌ پۆلێن کرد، که‌ له‌چوارچیوه‌ی سوننه‌تی ڕه‌خنه‌گرانی مۆدێرنه‌ و عه‌قڵگه‌راییدا پۆلێن ده‌کران.

هابێرماس، وه‌ک ڕابردوو، ئێستاش به‌رگری له‌ پرۆژه‌ی مۆدێڕنه‌ ده‌کا و له‌وێشه‌وه‌ ئه‌و سوننه‌ته‌ی ڕۆشنگه‌ری که‌ پێیه‌وه‌ گڕێدراوه‌، له‌سه‌ر بناخه‌ی په‌یامه‌ ناسراوه‌که‌ی خۆی “مۆدێڕنه‌ ـ پرۆژه‌یه‌کی ته‌واونه‌کراو” (که‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ شادێڕی باسێک بوو که‌ له‌ ساڵی 1980دا پێشکه‌شی کرد). ئه‌و به‌زاناییه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر دروشمه‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی “کانت” سه‌باره‌ت به‌ رۆشنگه‌ری، که‌ “ده‌بێ نه‌سڵه‌مینه‌وه‌ له‌ ناسین و ده‌کارکردنی عه‌قڵی خۆمان، به‌بێ ئه‌وه‌ی په‌لکێشمان بکه‌ن”. هابێرماس له‌ ده‌قێکی خۆناسێنه‌رانه‌دا که‌ له‌ ده‌ستپێکی کتێبه‌که‌ ـ مابه‌ینی ناتورالیزم و دین، کۆمه‌ڵه‌ ده‌قێکی فه‌لسه‌فی ـ دایه‌، سه‌باره‌ت به‌ بۆچوونی خۆی له‌مه‌ڕ ڕۆڵی خۆی وه‌ک فیلۆسۆف و بیرمه‌ند ده‌نووسێ: “ڕۆشنبیر ده‌بێ بێ ئه‌وه‌ی داوای لێبکرێ، واته‌ بێ ئه‌رکدارکران له‌لایه‌ن که‌سێکه‌وه‌، ئه‌و کارامه‌ییه‌ ده‌کار بکا که‌ بۆنموونه‌ فیلۆسۆف یان نووسه‌رێک، کۆمه‌ڵناس یان فیزیزانێک هه‌یه‌تی.” ئه‌مه‌ ئایدیالێکه‌ که‌ ڕه‌نگی ڕۆشنگه‌ریی پێوه‌یه‌ ـ ڕۆشنبیری ئازاد، که‌ به‌ توانستی پسپۆڕانه‌ی خۆی چالاکانه‌ له‌ گوتوبێژی ژینگه‌ی گشتیدا به‌شدار ده‌بێ ـ که‌ ئه‌و له‌ زۆربه‌ی فیلۆسۆفه‌ هاوسه‌رده‌مه‌کانی خۆی شیاوتریه‌تی.

هابێرماس له‌ هه‌مانکاتدا که‌ له‌ باسکردنی پێویستیی پێداگریکردن له‌سه‌ر عه‌قڵ و مه‌عریفه‌ ماندوو نابێ، چاوپۆشیش له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌کانی ناکات. له‌ به‌رهه‌مه‌کانی پێشووتریدا پێداویستیی سنووردارکردنی شاڵاوی عه‌قڵی ئامرازگه‌رانه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕندا پیشان داوه‌؛ که‌چی لێره‌دا، له‌ “مابه‌ینی ناتورالیزم و دین”دا له‌ په‌یوه‌ندیی دین و عه‌قڵ‌ ورد ده‌بێته‌وه‌، وه‌ لێره‌دا پۆزیسیۆنێکی خۆبه‌زلنه‌زانانه‌ هه‌ڵده‌بژێری له‌ پرسی پسپۆڕایه‌تیی عه‌قڵی سه‌کولاردا. ئه‌و جه‌ختی ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ ته‌نیا هۆشی مه‌زهه‌بی نییه‌ که‌ ده‌بێ مۆدێڕنیزه‌ بکرێ، به‌ڵکوو گرینگییه‌کی زۆری هه‌یه‌ که‌ هه‌روه‌ها “سه‌رکه‌وین به‌سه‌ر خۆفامکردنی دڵڕه‌قانه‌ وه‌ ده‌رهاوێژه‌رانه‌ی مۆدێڕنه‌دا”

هه‌رچه‌ند هابێرماس نایه‌وێ چاوپۆشی بکا له‌وه‌ که‌ تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ی دین له‌ مه‌یدانی سیاسه‌تدا پاشه‌کشێی ڕۆشنگه‌رییه‌، به‌ڵام پێی وایه‌ که‌ به‌هیچ جۆرێک ناتوانین قه‌ده‌غه‌ی بکه‌ین، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ گه‌لێک شوێندا ده‌کرێ هانی گوتوبێژی سیاسی بده‌ین به‌ زمانێکی مه‌زهه‌بی. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌و زمانه‌ مه‌زهه‌بییه‌ وه‌رگێڕدرێته‌ سه‌ر زمانێک که‌ هه‌موان لێی تێبگه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ڕوو بدا ئه‌وا ئه‌وانه‌ش که‌ باوه‌ڕیی قووڵی مه‌زهه‌بییان هه‌یه‌ ده‌توانن له‌ ئاسۆی باوه‌ڕیی خۆیانه‌وه‌ و به‌ ئارگومێنته‌ ڕیشه‌مه‌زهه‌بییه‌کانیان دانوستانی سیاسیی ژینگه‌ی گشتی ده‌وڵه‌مه‌ند بکه‌ن. ئێمه‌ پێویسته‌ سنوورداربوونی عه‌قڵی سه‌کولار ببینین، وه‌ک چۆن ده‌بێ بزانین که‌ له‌وانه‌یه‌ که‌سانی سه‌کولار، هه‌روه‌ها له‌ سیاسه‌تیشدا له‌ که‌سانی باوه‌ڕمه‌نده‌وه‌ فێر بن. “شارۆمه‌ندانی سه‌کولار، ئه‌گه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی رۆڵی شارۆمه‌ندێتیی خۆیاندا هه‌ڵسوکه‌وت بکه‌ن، نابێ نه‌ مافی ئه‌گه‌ری ڕاستبوون له‌ جیهانبینیی مه‌زهه‌بی بستێننه‌وه‌ نه‌ به‌رهه‌ڵستکاریی مافی شارۆمه‌ندانی مه‌زهه‌بیش بکه‌ن ئه‌گه‌ر بیانه‌وێ له‌ دانوستانه‌ گشتییه‌کاندا به‌ زمانێکی مه‌زهه‌بی به‌شدار بن.”

وه‌ک ناوی کتێبه‌که‌ “نێوان ناتورالیزم و دین …” ده‌یخاته‌ڕوو، تێمای دین تاقه‌ بابه‌تی کتێبه‌که‌ نییه‌. بابه‌تی دووهه‌م باسی به‌ربڵاویی جیهانبینییه‌ ناتورالیستییه‌کان ده‌کا له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وڕۆییدا، ڕاستییه‌کی ـ به‌بۆچوونی هابێرماس ـ دژبه‌ر، به‌ڵام به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش به‌رچاو. ئه‌گه‌ر مه‌یلی مه‌زهه‌بی له‌ زۆر ڕوانگه‌وه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی سوننه‌تی رۆشنگه‌رییه‌وه‌یه‌، ئه‌وا ئه‌و ناتورالیزمه‌ی لێره‌ جێگای باسه‌ وه‌ک درێژه‌ده‌ری وی ده‌بینرێ، به‌ڵام ئه‌مه‌ درێژه‌دانێکه‌ که‌ هه‌روه‌ها لایه‌نگه‌لی به‌گیروگرفتیشی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی له‌ هه‌موو شتێک زیاتر پێشکه‌وتنی ئه‌و ناتورالیزمه‌ نوێیه‌ی مه‌یسه‌ر کردووه‌ بایۆلۆژیی مۆدێرنی ژێنێتیکی و توێژینه‌وه‌کانی سه‌ر مێشکه‌.

لێره‌وه‌ پرسی ئازادیی حه‌زیش به‌رۆژه‌ڤبوونێکی نوێی به‌‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و پرسه‌یه‌ که‌ هابێرماس له‌ ده‌قه‌کانی ئه‌و کتێبه‌دا لێی وردبۆته‌وه‌. ده‌توانین بڵێین که‌ ئه‌و ده‌یه‌وێ به‌ ناتورالیزمێکی “نه‌رم” ڕێگایه‌کی سێهه‌م بدۆزێته‌وه‌ له‌ نیوان ئه‌م دوو په‌ڕگرتنه‌دا، ڕێگایه‌ک که‌ دادمه‌ندیی ده‌داته‌ هۆشمه‌ندیی ئازادی تاکه‌کان به‌ڵام دانیش به‌وه‌دا ده‌نێ که‌ ئه‌و [مرۆڤه‌که‌، تاکه‌که‌سه‌که‌] بوونه‌وه‌رێکی سروشتییه‌. ئه‌من هێندێک بۆم ئاسته‌مه‌ باوه‌ڕم وابێ که‌ بۆچوونی هابێرماس له‌مه‌ڕ په‌یوه‌ندیی نیوان ئه‌و ئازادییه‌ی ده‌ژیژین [تێیدا ده‌ژین] و دێتێرمینیزمی سروشت، به‌ ئه‌ندازه‌ی گوتوبێژه‌کانی له‌مه‌ڕ دین و سیاسه‌ت سه‌رنجڕاکێش بن.

هابێرماس له‌ دوایین ده‌قی کتێبه‌که‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر سیاسه‌ت، “ده‌ستوورێکی سیاسی بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی پلورالیستیی جیهان؟”. ئه‌و پێشتر، به‌ باوه‌ڕبوون به‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌کان ناتوانن به‌ته‌نیا و له‌پراوێزدا ئه‌و کێشانه‌ چاره‌سه‌ر بکه‌ن که‌ له‌ ئێستادا ڕووبه‌ڕوویان ده‌بنه‌وه‌، یه‌کیه‌تیی ئه‌ورووپای وه‌ک پرۆژه‌یه‌کی نموونه‌یه‌یی پیشان داوه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر بتوانرێ چاره‌سه‌ریی ئه‌و دۆخه‌ بکرێ که‌ تێیدا ئابووری پانتاییه‌کی زیاتری له‌ سیاسه‌ت داگیرکردووه‌. له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، به‌تایبه‌تیش دوای داگیرکردنی ئێڕاق، هابێرماس هاتۆته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ هه‌وڵه‌کانی یه‌کده‌ستکردن ناتوانێ ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ورووپادا سنووردار بکرێ، به‌ڵکوو ده‌بێ داخوازییه‌ک هه‌بێ بۆ به‌شدارکردنی دیکه‌ی به‌شه‌کانی جیهان له‌ گه‌شه‌پێدانی نه‌زمێکی سیاسیی دێموکراتیکدا له‌ سه‌رووی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌. ئه‌و، گه‌شه‌پێدانی نه‌زمێکی ئاوا به‌ یه‌کێک له‌ گرینگترین ئه‌رکه‌ سیاسییه‌کانی سه‌رده‌م ده‌زانێ. ئه‌وه‌ سه‌رئه‌نجام به‌و مانایه‌ دێت که‌ “داخوا چۆناوچۆنی ده‌بێ ده‌ست له‌ پێکه‌وه‌ییه‌کی سیاسیی قانوونمه‌ندکراو هه‌ڵگرین، یان چۆناوچۆنی ئه‌و ئایدیانه‌ی وا له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا په‌ژمورده‌ بوون بگوازینه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می پێکهاته‌یه‌کی پاشنه‌ته‌وه‌یی”.

کاتێک هابێرماس باس له‌و ئاڵته‌رناتیڤه‌ی دوایی ده‌کا ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ سه‌ر کانت، یان وردتر بڵێم، ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ سه‌ر نووسراوه‌که‌ی وی به‌ناوی “ئاشتیی هه‌تاهه‌تایی” که‌ ساڵی 1795 بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. کانت، به‌ ئیلهاموه‌رگرتن له‌ شۆڕشی فه‌ڕانسه‌ و تژیی‌ ئومێد به‌ کامڵتربوونی هزری مرۆڤ، له‌ داهاتووی مرۆڤایه‌تیدا نه‌زمێکی نوێی کۆسمۆپۆلێتیکی ده‌دیت که‌ ده‌یتوانی ئاشتیی هه‌تاهه‌تایی نێوان هه‌موو وڵاتانی جیهان گارانتی بکات. ئه‌م خه‌یاڵی ئاشتییه‌ کاریگه‌ریی زۆری هه‌بووه‌ به‌سه‌ر جیهانی دوای کانته‌وه‌، وه‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی ئیلهام بووه‌ کاتێک دوای شه‌ڕی یه‌که‌می دونیاگر یه‌کیه‌تیی نه‌ته‌وه‌کان دروستکرا، هه‌روه‌ک چۆن له‌ دامه‌زراندنی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کانیشدا دوای شه‌ڕی دووهه‌می دونیاگر سه‌رچاوه‌ی ئیلهام بوو.

به‌گوێره‌ی هابێرماس نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان، ئه‌گه‌ر به‌هێزتر و گۆڕانکاریی تێدا پێک بهێندرێ، ڕێکخراوه‌ی ناوه‌ندی ده‌بێ له‌ کاری دۆزینه‌وه‌ی فۆرمگه‌لی نوێدا بۆ به‌ڕێوه‌بردنێکی دێموکراتیک له‌ سه‌رووی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ سوننه‌تییه‌کاندا. ئه‌و هێڵکاریی چۆنیه‌تیی ڕێوشوێنه‌کانی نه‌زمێکی کۆسمۆپۆلێتیکی له‌و چه‌شنه‌ ده‌کا و ڕه‌گه‌ مێژووییه‌کانیشی پیشان ده‌دات که‌ ئه‌و پێی وایه‌ سوود به‌ پرۆژه‌که‌ ده‌گه‌یه‌نن. به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌رئدنازه‌ش له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ده‌رهه‌ستی مێژووییه‌وه‌ شیاوی مه‌دحکردن بنوێنێ، ناتوانین چاوپۆشیی له‌وه‌ بکه‌ین که‌ خه‌یاڵی نه‌زمێکی کۆسمۆپۆلێتیکی دێموکراتیک بۆنی ئایدیالیزمێکی به‌جیهان نائاشنای لێ دێ. ئه‌وه‌نده‌ ناکۆکی و هۆگریی دژبه‌یه‌ک له‌ جیهانی ئه‌ورۆدا هه‌ن، که‌ ئاسته‌مه‌ بتوانی له‌ پرۆژه‌یه‌کی وادا کۆیان بکه‌یه‌وه‌. ئه‌وه‌نده‌ ناکۆکه‌ڕوانگه‌ له‌ سیاسه‌تدا هه‌ن که‌ ناکرێ له‌ گه‌ڵ ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ی هابێرماسدا یه‌کانگیر بکرێن که‌ مۆرکی کۆنسێنسووس [ڕێککه‌وتنی به‌په‌یمان]ی پێوه‌ دیاره‌.

له‌ ڕاستیدا ده‌کرێ به‌و گوته‌یه‌ دژی ڕاوه‌ستین که‌ کۆی پرۆژه‌ کۆسمۆپۆلیتیکه‌که‌ دێته‌ مانای داماڵینی ڕووی سیاسی له‌ خودی سیاسه‌ت. به‌هه‌رحاڵ ئه‌وه‌ قسه‌ی سڵاڤۆی ژیژه‌که‌ که‌ هابێرماس له‌ ناو سوننه‌تێکی “پاراپۆلێتیک”دا پۆلێن ده‌کا: “ده‌یانه‌وێ له‌ ڕێگای فۆرمۆله‌کردنی ڕیوشوێنی ڕوونه‌وه‌، سیاسه‌ت له‌ به‌ربه‌ره‌کانێتی (ئانتاگۆنیزم) پاک که‌نه‌وه‌ و ئه‌وه‌ش وه‌به‌رچاو ناگرن که‌ پرۆسه‌ی به‌ربه‌ره‌کانییه‌که‌ ده‌توانێ له‌ واقیعی سیاسیدا بته‌قێته‌وه.‌”

 له‌ ژێر تیشکی ئه‌وه‌دا، ئه‌و دۆخه‌ی هابێرماس خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینێ ئاشتییه‌کی هه‌تاهه‌تایی نییه‌، هێمنییه‌کی هه‌تاهه‌تایی نییه ـ ‌بۆ ئه‌وه‌ی هێمایه‌ک بێ بۆ سه‌رناوه‌ ئۆرجیناڵه‌که‌ی کتێبی کانت ”Zum ewigen Frieden” له‌پێناو وێکچواندنێکی ئانقه‌ستانه‌دا به‌ گۆڕستان**.  گه‌لۆ ده‌شێ ئه‌مه‌ کۆتایی سیاسه‌ت بێت؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* مامۆستای مێژووی ئایدیایه‌ له‌ زانکۆی سۆدێرتۆرن ـ ستۆکهۆڵم
** له‌ زمانی سوێدیدا به‌ ئاشتی ده‌گوترێ (Fred) له‌ کاتێکدا ده‌سته‌واژه‌ی (Frid) بۆ هێمنی و ئه‌هوه‌نیی دوای مه‌رگ ده‌کار ده‌کرێ.

Advertisements

Entry filed under: کۆنه‌بابه‌ت.

“وه‌ی لۆ وه‌ی لۆ وه‌ی لۆ … ئه‌و خاکه‌ شکۆداره‌ کێڵگه‌ی باوکی که‌س نییه‌” (به‌شی یه‌که‌م) عه‌جولانه‌ ده‌بینم؛ شێعری تیشکه‌ محه‌مه‌د پوور


ئه‌رشیڤ

حوزه‌یران 2009
د س W پ ه ش ی
« مارس   تەموز »
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930  

سه‌رژمێریی میوان

  • 38,451 میوان سه‌ردانیان کردووم

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: