نامه‌که‌ی فرانس کافکا بۆ باوکی

كانونی دووه‌م 25, 2011 at 03:57

پرۆفسۆر ئاریس فیۆریتۆس*
سواڵکه‌رێک له‌ قه‌راخ شه‌قامێکی ناوه‌ندی شار دانیشتووه‌. کاتێک خانمێکی جوانکیله‌ به‌ پیاسه‌ به‌لایدا تێپه‌ڕ ده‌بێ، ده‌ستی له‌به‌ر پان ده‌کاته‌وه‌. “خانمه‌ باشه‌که‌، دراوێکم بده‌یه‌. سێ رۆژه‌ هیچم نه‌خواردووه‌.” خانمه‌که‌ چاوێکی دڵسۆزانه‌ی لێده‌کا؛ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێ: “ده‌زانم، به‌ڵام مرۆڤ ده‌بێ خۆی ناچاری خواردن بکات”. ده‌مانتوانی به‌و سێنه‌‌ی سه‌روبه‌ندی مه‌رگی فرانس کافکا ده‌ست پێبکه‌ین ـ کاتێک نه‌خۆشیی سیل (ده‌رده‌باریکه‌) وای لێکردبوو بێجگه‌ له‌ مژینی خۆشاوی قاشه‌ لیمۆیه‌ک هیچی دیکه‌ی بۆ رۆنه‌ده‌چوو.

یانیش چه‌ند ساڵێک زووتر. شه‌ڕی یه‌که‌می دونیاگر خه‌ریکه‌ دوا دێڕه‌کانی چیرۆکی خۆی ده‌نووسێته‌وه‌. ئه‌و تا ئێستاش به‌ پێوه‌ری چاوه‌ڕوانییه‌کانی ده‌وروبه‌ری هه‌ڵسوکه‌وت ده‌کا. قژێکی کورتکراوه‌، ریشێکی تاشراو، پێڵاوی بۆیه‌کراو، گۆچان، ملیوانی له‌ قه‌د دراو، له‌ کاتی خۆیدا دێته‌ سه‌ر کار و … به‌ڵام ئاماده‌یی میگرێن، بێخه‌وی و ناسه‌قامگیریی گه‌ده‌شی تێدایه‌. پاییزی 1918، کافکا دادناسه‌ له‌ نووسینگه‌ی بیمه‌ی کرێکاران به‌ڵام به‌هۆی په‌تای ئه‌نفلوانزا ناتوانێ بچیته‌وه‌ سه‌ر کاره‌که‌ی. چه‌ند حه‌وتوویه‌ک له‌ ژوورێکدا، له‌ بۆشایی نێوان مه‌رگ و ژیندا دێت و ده‌ڕوا. باوکی کافکا که‌ تیپێکی جیاوازتر بوو له‌ کوڕه‌که‌ی، نه‌یده‌وێرا بچێته‌ ژووره‌وه‌ و هه‌ر له‌ سه‌ر شیپانێ ڕا، به‌ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌که‌وه‌ که‌ گوزاره‌ی‌ له‌ نادڵنیایی ده‌کرد، ده‌ستێکی بۆ هه‌ڵدێنا.

ده‌شکرا بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ساڵه‌کانی یه‌که‌می سه‌ده‌ی پێشوو ـ بۆ ژیانی بنه‌ماڵه‌یی ناوبراو له‌ نهۆمی سێهه‌می باڵه‌خانه‌یه‌کی ناوه‌ندی شاری پراگ. منداڵه‌ بچووکتره‌کان ئیزنی به‌جێهێشتنی مێزی خواردنیان پێدراوه‌. کاره‌که‌ر سه‌رقاڵی کۆکردنه‌وه‌ی خوانه‌. دایک سه‌ری په‌نجه‌ ته‌ڕکراوه‌کانی ورتکه‌نانی سه‌رمێزه‌که‌ گرمۆڵه‌ ده‌کا‌. ژێر کورسییه‌که‌ی باوک پڕه‌ له‌ خواردنی هه‌مه‌چه‌شن، ئه‌و به‌ فیزه‌وه‌ رۆژنامه‌که‌ی لێک ده‌کاته‌وه‌، ده‌یکاته‌ دیوارێک له‌ نێوان خۆی و کوڕه‌که‌یدا له‌وبه‌ری مێزه‌که‌. ده‌نگی لێک خشانی قاپ و که‌وچکی نانخۆرێک، له‌ودیوی رۆژنامه‌که‌وه‌ فرانس کافکای بیست و چه‌ند ساڵه‌ و گۆشتنه‌خۆر خه‌ریکی‌ شێو خوا‌ردنه‌. دوای تاوێک ئه‌مدیوـ ئه‌ودیوکردنی تێکه‌ڵه‌ی گوێز، ئاودیوکردنی به‌ په‌رداخێک شیری خۆماڵییه‌وه‌.

سێ دیمه‌ن. سێ درامای بوون. سێ قۆناخ له‌ رێپێوانی فه‌نابوونی جه‌سته‌دا. ئه‌گه‌ر سێنی سه‌ر مێزی خوارنه‌که‌ گوزاره‌ی له‌ سه‌رهه‌ڵدانی کوڕ ده‌کرد به‌ دژی دابونه‌ریتی بنه‌ماڵه‌یی، ئه‌وا دواتر ته‌نیا مه‌زاجی گاڵته‌جاڕیی ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ خۆدزینه‌وه‌ له‌ سه‌رسه‌ختترین دیکتاتۆر ـ له‌ مه‌رگ. له‌ نێوان ئه‌و سێ درامایه‌دا کۆمه‌ڵێک هه‌وڵی خۆئازادکردن و ستراتیژیی خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌دان ده‌بینین ـ هه‌روه‌ها داهێنانێک ده‌بینین که‌ بووه‌ته‌ هاوواتای خۆپاراستنی ره‌وا به‌ دژی پاوانخوازان، له‌ جیهانی ئه‌ده‌بیاتی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا.

پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ داخوا هیچکام له‌ به‌رهه‌مه‌کانی کافکا توانیویانه‌ وه‌ک ئه‌و نامه‌یه،‌ که‌ دوای چاک بوونه‌وه‌‌ی له‌ ئه‌نفلوانزا، له‌ نێوان 10 و 13ی نۆڤه‌مبه‌ری 1919دا بۆ “هێرمان کافکا”ی نووسیوه‌، هه‌ڵگری وه‌ها به‌گژداچوونه‌وه‌یه‌کی ‌ره‌سه‌ن بن به‌ دژی پاوانخوازی. نامه‌که‌ قه‌ت ره‌وانه‌ نه‌کرا، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1952، له‌ پاش مه‌رگی نووسه‌ره‌که‌ی له‌ گۆڤاری (Neue Rundschau)دا چاپ کرا، خۆی گه‌یانده‌ لووتکه‌ی داهێنانه‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی جیهان.

له‌و لاپه‌ڕانه‌‌دا که‌ له‌ په‌نجاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا بۆ چاپکردن ئاماده‌ کران، کافکا پوخته‌ی پێوه‌ندیی خۆی له‌گه‌ڵ باوکی نووسیوه‌ته‌وه‌. چه‌رچییه‌ک که‌ دواتر له‌ ئه‌رته‌شی ئۆتریشدا بوو به‌ سه‌رده‌سته‌ (گرووبان). که‌ توانی سامانێکی دیار وه‌سه‌ر یه‌ک نێ و ماوه‌یکی زۆریش دووکانی ورده‌واڵه‌ی ده‌ستڕۆیشتووانی دانا. له‌و سه‌روبه‌نده‌دا که‌ نامه‌که‌ ده‌نووسرا، هێرمان کافکا دووکانه‌که‌ی فرۆشتبوو و باله‌خانه‌یه‌‌کی کڕیبوو، تا راده‌یه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ده‌بێ زانیبێتی جووله‌که‌یه‌کی دووکاندار له‌ سه‌ر شه‌قام له‌وانه‌یه‌ سه‌رهێشه‌ی به‌دواوه‌ بێ، له‌ کاتێکدا‌ جووله‌که‌ له‌ هه‌رێمه‌که‌ راو ده‌نران. له‌وانه‌یه‌ به‌ڕێکه‌وت نه‌بێ که‌ فرانس له‌ ته‌مه‌نی 36 ساڵیدا نامه‌که‌ی بۆ باوکی ‌نووسیوه‌: کافکای باوک له‌و ته‌مه‌نه‌دا بوو که‌ کافکای کوڕ له‌ دایک بوو.

لێره‌وه‌ وێکچوونه‌کان نامێنن. په‌یوه‌ندییه‌کانی دواتر لێورێژن له‌ نایه‌کسانیگه‌لێک که‌ کافکا به‌ و وردبینی و پشوودرێژییه‌کی دادناسانه‌وه‌ ده‌یان پشکنێ. ئه‌و لێره‌وه‌ کوڵی دڵی خۆی به‌ پیاوێک ده‌ڕێژێ که‌ هێندێک جار به‌ “باوک”، هێندێک جاریش به‌ “سته‌مگه‌ر”، “ملهوڕ” و “پێودانگی هه‌موو شتێک” به‌ناوی ده‌کا. دانیشی پێدا ده‌نێ: “ئه‌من پێویستیم به‌ که‌سێک بوو که‌ جار جار رێخۆشکه‌رم بێ؛ که‌چی ئه‌تۆ رێگرم بووی”. ئه‌و لێره‌دا به‌ ده‌ربڕینێک، هاوکات که‌ مافی باوک پێشێل ناکا، په‌نجه‌‌ش له‌ سه‌ر خاڵی هه‌ستیاری په‌یوه‌ندییه‌که‌ داده‌نێ، ئه‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی له‌ بایه‌خی دژکرده‌وه‌که‌‌ی خۆی که‌م کاته‌وه‌: “هه‌موو کاتێک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ راستیدا ئه‌من قه‌ت له‌ هاونشینیی له‌گه‌ڵ تۆدا خۆم نه‌بووم ـ ئه‌وه‌ی که‌ ‌تۆ پێت وایه‌ و منی پێ تاوانبار ده‌که‌ی ـ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ …” نامه‌که‌ چه‌مکاندنی ئه‌و که‌سایه‌تییه‌ ده‌سته‌ڵاتخوازه‌یه‌ که‌ پێی وایه‌ چ پێویستی به‌ ره‌چاوکردنی ئه‌و یاسا و رێسایانه‌ نییه‌ که‌ بۆخۆی له‌ که‌سانی دیکه‌ی ده‌وێن.

هه‌رچه‌ند‌ منداڵه‌کان بۆیان نه‌بوو ئێسکان وه‌کڕووسن و خۆشاوی مێوژ هه‌ڵقۆڕێنن، که‌چی باوکه‌ به‌ راست و چه‌پدا وای ده‌کرد. “له‌ سه‌ر مێزی نانخواردن بۆمان نه‌بوو بێجگه‌ له‌ خواردن هیچی دیکه‌ بکه‌ین، به‌ڵام تۆ نینۆکت ده‌قرتاندن و ژێره‌که‌یانت خاوێن ده‌کرده‌وه‌، قه‌ڵه‌مه‌که‌ت ده‌تاشی و به‌ چیلکه‌ڵه‌ی ددان خاوێنکردنه‌وه‌ ناو گوێچکه‌ت ده‌خوراند.

نامه‌نووس گازنده‌ له‌ دووڕوویی ده‌کا، گازنده‌ له‌‌و شه‌رمه‌زارییه‌ ده‌کا که‌ له‌گه‌ڵ وه‌‌بیرهاتنه‌وه‌ی رۆژانی ملکه‌چکردنی بۆ “ده‌سته‌ڵاتی ره‌ها” بینه‌قاقه‌ی ده‌گرت؛ شه‌رمه‌زاریی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ لایه‌ک مل که‌چ ده‌کا و له‌ لایه‌کیش ده‌یه‌وێ سه‌رهه‌ڵدا ـ به‌ڵام توانای سه‌رهه‌ڵدانێکی وه‌های تێدا نییه‌ که‌ پیرۆزایه‌تیی پله‌ و پایه‌ی باوکایه‌تی بشکێنێ.

نامه‌نووس ده‌ستبه‌رداری بابه‌ته‌که‌ نابێ. به‌ تیژبینییه‌که‌وه‌ که‌ ته‌نانه‌ت خودی نووسه‌ریش ناپارێزێ، په‌رده‌ له‌سه‌ر دوالیزمی وه‌فادارییه‌کان هه‌ڵده‌داته‌وه‌. ئه‌و دوالیزمه‌ی که‌ وا ده‌کات لایه‌که‌ی دیکه‌ی هه‌موو هه‌وڵێکی ئازادبوون تێشکان بێ. له‌ راستیدا وشه‌ی “به‌پێچه‌وانه‌وه‌” به‌و مانایه‌ هاتووه‌ که‌ ئه‌و، هه‌تا خۆی سه‌ربه‌خۆتر بکات، زیاتریش ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر باوکی. هه‌رچۆنێک ده‌کا هه‌ر مه‌حکوومی ئه‌و رێڕه‌وه‌یه‌. تاقه‌ رێگای رزگاربوون نووسینه‌، ئه‌و کات به‌سه‌ربردنه‌ شێتانه‌یه‌ که‌ له‌ ناوه‌وه‌ ده‌یخوا و سه‌رئه‌نجام وای لێده‌کا که‌ “له‌ شوێنه‌که‌دا ون بێت” یان “به‌ مردوویی بژیت”. “ته‌نانه‌ت گومانه‌ هه‌رێ قووڵه‌کانی تۆش سه‌باره‌ت به‌ ئه‌وانی دی، ناگاته‌ ئه‌و گومانه‌ که‌ ئه‌من ـ له‌ سایه‌ی په‌روه‌رده‌ی تۆوه‌ ـ سه‌باره‌ت به‌ خۆم هه‌مه‌.” ئه‌ده‌بیات نه‌یتوانی رزگاری کات. به‌پێچه‌وانه‌وه‌. به‌ڵام تێشکانه‌که‌ لانیکه‌م ته‌نیا تێشکانی جه‌سته‌یی نووسه‌ره‌که‌ بوو.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* رۆماننووس و پرۆفسۆری جوانیناسی (ئێسته‌تیک) له‌ زانکۆی سۆێدێرتۆرن. چه‌ندین خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بیی سوێدی و نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌رگرتووه‌ و به‌رهه‌مه‌کانی به‌ زمانه‌کانی فه‌ڕانسه‌یی، ئه‌ڵمانی، یۆنانی و سێربۆکراتی … وه‌رگێڕدراون.

سایتی فه‌رمیی نووسه‌ر

 

Advertisements

Entry filed under: وه‌رگێڕان.

ئێمه‌ له‌ جه‌رگه‌ی ناکۆکییه‌کاندا ده‌ژین ـ له‌ نێوان باوه‌ڕه‌ دینی، سیاسی و زانستییه‌کاندا کۆچی زۆره‌ملی: به‌هۆی فیلتێر کرانی وێبنووسه‌که‌م ماڵم گواستۆته‌وه‌


ئه‌رشیڤ

كانونی دووه‌م 2011
د س W پ ه ش ی
« ئیلول   شوبات »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31  

سه‌رژمێریی میوان

  • 38,484 میوان سه‌ردانیان کردووم

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: