هونه‌رمه‌ندان له‌وانی دی داهێنه‌رتر نین

شوبات 12, 2011 at 15:26

پرۆفسۆر ئینگار برینک

ئێمه‌ وا چاوه‌ڕوان ده‌که‌ین که‌ هونه‌رمه‌ندانی شێوه‌کار داهێنه‌ر بن، به‌ڵام هونه‌رمه‌نده‌ به‌ ئه‌زموونه‌کان به‌ر له‌ هه‌موو شتێک کارزانن. هونه‌رمه‌ندان به‌گشتی داهێنه‌رتر نین له‌ خه‌ڵکی دیکه. ئه‌وان وه‌ک له‌ نموونه‌ی توێژه‌راندا، سوننه‌تێک یان تیۆرییه‌کی دامه‌زراو به‌ ئه‌نجام ده‌گه‌یه‌نن. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی توێژه‌ران که‌ کێشه‌یه‌کی پێناسه‌کراو و رێسایه‌کی چاره‌سه‌رکردنیشیان له‌به‌ر ده‌ست دایه‌، هونه‌رمه‌ندان کار له‌ سه‌ر پرسگه‌لێکی کراوه‌ ده‌که‌ن که‌ وه‌ڵامه‌کانیان چاوه‌ڕوان نه‌کراون. هونه‌ر بێبه‌رییه‌ له‌ چوارچێوه‌‌ (نۆڕم) عیلمی و تێکنیکییه‌کان ـ به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ده‌توانێ گه‌شه‌یان پێ بدا. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی که‌ داهێنان به‌ توانای تێکهه‌ڵکێش‌کردنی ئازادانه‌‌ی کرداره‌ هزرییه‌کان‌ ده‌زانێ، ژینگه‌ی فیزیکی [له‌ داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌دا] رۆڵی هه‌رێ سه‌ره‌کی ده‌بینێ.داهێنان به‌ر له‌ هه‌موو شتێک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی مرۆڤه‌کانه‌، له‌ کاتێکدا گه‌شه‌کردنی رێکخراو، بیر و کرده‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ پێویستی به‌ تاکه‌که‌سی داهێنه‌ر هه‌یه‌. تاکه‌ که‌سه‌کان، به‌ ئامرازگه‌لی بچووک به‌ڵام ره‌خنه‌گرانه،‌ ده‌توانن گرێپووچکه‌ی له‌کرانه‌وه‌ نه‌هاتوو بکه‌نه‌وه‌، پرسیارگه‌لێک به‌رز که‌نه‌وه‌ که‌ پێشتر که‌س به‌ خه‌یاڵیدا نه‌هاتوون و سێحراوی بوونی هێندێک شت نیشان بده‌ن که‌ ئێمه‌مانان به‌ شیاوی سه‌رنجدانمان نه‌زانیون.

له‌ کاتێکدا که‌من ئه‌و که‌سانه‌ی‌ توانیویانه‌ داهێنانی واتاداری مێژوویی بخوڵقێنن ـ وه‌ک ئه‌نشتاین له‌ زانست و پیکاسۆ له‌ هونه‌ری شێوه‌کاریدا ـ داهێنان بۆ زۆربه‌ی ئێمه‌ له‌ به‌ستێنێکی تاکه‌که‌سیدا گرینگیی هه‌یه‌. به‌ واته‌یه‌کی گشتی هه‌موو مرۆڤه‌کان داهێنه‌رن.

داهێنان پێوه‌چارانی جیهان مه‌یسه‌ر ده‌کا

داهێنان، وه‌ک توانای پۆلێن کردن، ده‌کارکردنی بیرگه‌ و … هتد توانایه‌کی “کۆگنێتیڤ*”ـه‌. ئه‌و جۆره‌ توانایانه‌ تێگه‌یشتن و پێوه‌چارانی جیهان [ده‌وروبه‌ر] هاسانتر ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌وانه‌ رۆڵیان هه‌یه‌ ـ له‌ رێگای مێشکه‌وه‌: هه‌سته‌کان، گوتن و تێگه‌یشتنمان ـ له‌ بڕیاره‌کانی ئێمه‌دا سه‌باره‌ت به‌ خسته‌ن به‌ر باس، ره‌فتار له‌گه‌ڵ کردن، بایه‌خ بۆ دانان و هه‌ڵوێست وه‌رگرتنمان‌ له‌مه‌ڕ زانیارییه‌کان له‌سه‌ر خۆمان و ده‌وروبه‌رمان.

داهێنان له‌و ساته‌وه‌ختانه‌دا پێویسته‌ که‌ شێوازه‌ نه‌رتیتی و رێساییه‌کان یان له‌به‌ر ده‌ستدا نین یانیش ئه‌گه‌ریش هه‌بن ده‌روه‌ستی پێوه‌چارانی واقیع نایه‌ن. بۆ نموونه‌ کاتێک پێده‌زانی که‌ هێندێک له‌ که‌ره‌سته‌کانی شێو ئاماده‌کردنت له‌ ده‌ستدا نییه‌ و ده‌رفه‌تیشت نییه‌ بچیه‌ بازاڕ و بیانکڕی، یان گه‌یشتوویه‌ شوێنی کۆنفرانس به‌ڵام زۆربه‌ی ورده‌ یاداشته‌کانت له‌بیر کردووه‌، یان توانای [ئابووریی] کڕینی بۆیه‌ و که‌لوپه‌لی نوێکردنه‌وه‌ی ژووره‌که‌ت نییه‌ که‌ بڕیار بوو له‌ کۆتایی حه‌وتوودا جێبه‌جێی که‌ی. وه‌ک نه‌ریت ئێمه‌ ئه‌و جۆره‌ کێشانه‌ به‌پێی بڕیارگه‌لی ده‌ستبه‌جێ چاره‌سه‌ر ده‌که‌ین و ئه‌نجامه‌که‌ش ئه‌غڵه‌ب باشتره‌ له‌وه‌ی چاوه‌ڕوانمان ده‌کرد، هه‌‌رچه‌ند له‌ رابردوودا کێشه‌یه‌کی واشمان چاره‌سه‌ر نه‌کردبێ.

مرۆڤه‌کان غه‌ریزه‌یه‌کی به‌هێزیان تێدایه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی وه‌ڵامگه‌لی نوێ ـ به‌تایبه‌ت تێکنیکی ـ بۆ خه‌ونه‌کانیان. بۆ نموونه‌ ئاره‌زووی فڕین له‌ مێژوودا گه‌لێک هه‌وڵی جۆراوجۆری لێکه‌وتۆته‌وه‌. ئه‌ورۆ ئه‌نجامه‌که‌ی له‌ چێکردنی فرۆکه‌دا ده‌بینینه‌وه‌، فرۆکه‌‌ ئیتر خه‌ونێک نا‌، به‌ڵکوو هۆکارێکی گواستنه‌وه‌یه‌. توانای داهێنان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌‌ له‌گه‌ڵ رووداوه‌ چاوه‌ڕوان نه‌کراوه‌کانمان بۆ مه‌یسه‌ر ده‌کا، بێ‌ ئه‌وه‌ی له‌ رابردوودا ئه‌زمووبێتمان یان زانیاریمان له‌سه‌ریان هه‌بووبێ، وه‌ک دۆزینه‌وه‌ی ئامرازگه‌لی به‌ واقیعکردنی خه‌ونه‌کانمان. هونه‌ریش هه‌ر به‌و جۆره‌یه‌: هونه‌ر ئامرازێکه‌ بۆ تێگه‌یشتن‌ له‌ ده‌وروبه‌ر و کاردانه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ریدا، به‌ رێگایه‌کی دیکه‌دا، کاتێک ئامرازه‌ ناسراوه‌کان ده‌روه‌ستی نایه‌ن. هونه‌ر یارمه‌تیی داهێنه‌ر و به‌رده‌نگه‌کانی ده‌دا له‌ ماماڵه‌کردنیان له‌گه‌ڵ هه‌سته‌کانیان، وه‌ک خۆف و په‌ژاره یان‌ ساته‌وه‌ختی دانوستان و پێکه‌نین.

نموونه‌یه‌ک له‌وانه‌ تابلۆ و پێشانگه‌کانی ماریانن لیندبێری گییره‌ له‌ تێمای “وه‌ره‌م و شێرپه‌نجه‌”دا (http://www.mldg.se). تابلۆی دیکه‌ هه‌ن که‌ په‌لکێشی ناو ساته‌ خۆشه‌کان، خۆشه‌ویستی و دۆخه‌ رووحییه‌کانمان ده‌که‌ن، وه‌ک له‌ نموونه‌ی خوان میرۆ و ڤاسیلی کاندینسکی ‌دا.

ئه‌غڵه‌ب جوانتری ده‌کا هه‌تا گه‌شه‌پێدان

تێمای “داهێنان و هونه‌ر” داڵغه‌کانمان ده‌باته‌وه‌ به‌ره‌و جۆرێک له‌ به‌هره‌، ده‌مانباته‌وه‌ لای شێوه‌کاره‌ پێشڕه‌وه‌کانی وه‌ک جاکلین باربارا هیپوۆرس یان جیین تینگولێی. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هونه‌رمه‌ندان به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی داهێنه‌رتر نین له‌ ئه‌وانی دی. ئه‌وان راست وه‌ک زانستکاران، به‌ به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی نه‌ریتێک یان تیۆرییه‌کی دامه‌زراو، یارمه‌تی ده‌ده‌ن به‌ گه‌شاندنه‌وه‌ی به‌ستێنی خۆیان. “راگنار یوسێفسۆن”، دامه‌زرێنه‌ری “ئه‌رشیڤی هونه‌ری جوانکارانه‌” (Archives for decorative art) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ هه‌ر تابلۆیه‌کی هونه‌ری توخمی داهێنانه‌کانی پێش خۆی پێوه‌ دیاره‌. ئه‌و له‌ به‌رهه‌مێکی خۆیدا به‌ ناوی “له‌دایکبوونی هونه‌ری شێوه‌کاری”، نموونه‌ له‌ ئاندرێ مالرۆ دێنێته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێ: یه‌که‌م ماده‌ی خاوی هونه‌رمه‌ندان به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌کانن نه‌ک ژیان [بوون]؛ پێشڕه‌و بوون واتا ده‌ستپێشخه‌ری کردن له‌ کۆپی کردندا.

زۆربه‌ی هونه‌رمه‌ندان تێکنیکه‌ فره‌ ناسراوه‌کان ده‌کار ده‌که‌ن، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و رێڕه‌وانه‌‌دا به‌رهه‌م وه‌به‌ر دێنن که‌ زۆر پێشتر فۆڕم و شێوازه‌که‌یان دارێژراوه‌. ئه‌وان، له‌ جیاتی گه‌شه‌پێدان، نه‌ریته‌که‌ جوانتر و رێکوپێکتر ده‌که‌ن، پاته‌و پات وه‌ک ئه‌وانه‌ی له‌ به‌ستێنه‌کانی دیکه‌دا به‌ داهێنه‌ریان ده‌زانین. ئه‌وانه‌ زیاتر له‌ ئاستێکی تاکه‌که‌سیدا داهێنه‌رن هه‌تا له‌ ئاستێکی مێژووییدا.

په‌لکێشکران به‌ره‌و نوێکارییه‌ چاوه‌ڕواننه‌کراوه‌کان

ئه‌دی چی داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ [له‌ ئه‌وانی دی] جیا ده‌کاته‌وه‌؟ فیلۆسۆف سۆێره‌ن هاڵدێن جیاوازیی داده‌نێ له‌ نێوان توانستی پێوه‌چارانی ئامانجدار [هۆشمه‌ندانه‌]ی هونه‌رمه‌ند و ئه‌و دۆخه‌ هه‌ستمه‌ند و به‌سۆز (ئێکسپرێسیڤ**)ـه‌ی تێیدا ده‌ژین. له‌ کاتێکدا هیچ به‌هانه‌یه‌کمان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێمان وابێ که‌ پرۆسه‌ی فکریی داهێنان له‌ ناو گرووپگه‌لی جیاوازدا (زانستکاران، داهێنه‌ران، هونه‌رمه‌ندان) وه‌ک یه‌ک نییه‌، به‌ڵام ده‌توانین به‌ شێوازی جیاواز که‌ڵک له‌ داهێنان وه‌ربگرین.

یه‌که‌م خه‌سڵه‌تی داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هونه‌رمه‌ندان هه‌ڵسوکه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ هه‌ڵده‌بژێرن له‌ پرۆژه‌ هونه‌رییه‌کانیاندا. ئه‌گه‌ره‌ چاوه‌ڕواننه‌کراوه‌کانی ئه‌و ئایدیایه‌ی کاری له‌سه‌ر ده‌که‌ن، مه‌یلی تێکهه‌ڵشێلان و گۆڕینی ئه‌وه‌ی پێی گه‌یشتوون‌ و سه‌رئه‌نجام دۆزینه‌وه‌ی لایه‌نه‌ شاراوه‌کان، هونه‌رمه‌ندان په‌لکێشی ناو داهێنان ده‌کا. به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی پیشه‌کانی دیکه‌، هونه‌رمه‌ندانی سه‌رده‌م وا په‌روه‌رده‌ ده‌کرێن که‌ گوێ قوڵاغ بن بۆ نوێکاری و ئه‌و شتانه‌ی پێوه‌چارانیان ئه‌سته‌متره‌، ئاماده‌ی دۆزینه‌وه‌ی ده‌رگای نوێ بن به‌ڕووی تێگه‌یشتن له‌ لایه‌نه‌ شاراوه‌کانی واقیعدا. رۆڵی هونه‌رمه‌ند ئه‌وه‌یه‌ که‌ کلیله‌که‌ بخاته‌ به‌ر ده‌ست به‌رده‌نگه‌کانی هه‌تا ده‌رگاکه‌ بکرێته‌وه‌ ـ چاوه‌ڕوانییه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هونه‌رمه‌ند ئه‌ولاتری واقیعی بینراومان پیشان بدا. به‌ڵام له‌ ژیانی رۆژانه‌دا داهێنان زیاتر بۆ‌ ته‌نگانه‌دا ده‌کار ده‌کرێ هه‌تا حه‌ز و ئاره‌زوو.

 ده‌وروبه‌ر و تێکنیک رۆڵ ده‌گێڕن

دووهه‌م خه‌سڵه‌تی داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ داخوا رێڕه‌وی داهێنه‌رییه‌که‌ چۆناوچۆنه‌‌، واته‌ شێواز و که‌ره‌سته‌ تایبه‌ته‌کانی هونه‌رمه‌ند، هه‌روه‌ها ئه‌و نۆڕم و پێوه‌رانه‌ کامانه‌ن که‌ بڕیار ده‌ده‌ن کێهه‌ به‌رهه‌مه‌ “باش”ـه‌. داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ له‌ دوو به‌شی سه‌ره‌کی پێک هاتووه‌. یه‌کیان هه‌ست پێکردن و دیتنه‌، که‌ بنه‌مایه‌کی فیزیکیان هه‌یه‌ و ئاماژه‌یه‌ به‌ هه‌ڵسوکه‌وتێکی فیزیکی. وه‌ک دیتنی جووڵه‌ی قه‌ڵه‌م به‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌کدا یان جووڵه‌ی ئه‌و چه‌کوش و شفره‌یه‌ی به‌ردێک ده‌تاشێ. له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ خودی ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌ فیزیکی و تێکنۆلۆژییه‌ی هونه‌رمه‌ند تێیدا هه‌ڵده‌سووڕێ. ده‌وروبه‌ری هونه‌رمه‌ند هه‌م ده‌رفه‌تی داهێنانی بۆ ده‌خوڵقێنێ و هه‌میش ده‌توانێ لێی سنووردار بکا.

ژینگه‌ (ده‌وروبه‌ر) کاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر پرۆسه‌ی داهێنان، نه‌ته‌نیا له‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئابووری، کۆی توانست و گرێبه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی کولتووری سه‌رده‌مدا، به‌ڵکوو هه‌روه‌ها له‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ چیه‌تی و چۆنیه‌تیی جیهانی ده‌وروبه‌ریشدا: که‌ره‌سته‌ و ماده‌ خاوه‌کان، ئه‌و قوڕه‌ی بۆ دروستکردنی سیرامیک ده‌کار ده‌کرێ و تێکنیکی به‌رده‌ست ـ بۆ راسته‌و پاسته‌کردن، مارپێچکردن و فۆڕم لێگۆڕین له‌ په‌یکه‌رتاشیی قوڕینه‌دا. به‌و هۆیانه‌وه‌‌‌ ده‌توانین باس له‌ “ئێسته‌تیکی ده‌وروبه‌ر” بکه‌ین.

ده‌رونناس ئالان کۆستاڵ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ که‌ره‌سته و تێکنۆلۆژیی به‌رده‌ست هونه‌رمه‌ندان له‌ ره‌وتی مێژوودا ره‌ونه‌قی داوه‌ به‌ چالاکییه‌ مرۆییه‌کان و کردوونیه‌ میراتێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتووری. به‌ گێڕانه‌وه‌ و ده‌ستنیشانکردنێکی هاوسات (له‌ یه‌ک کاتدا) ده‌رگا به‌ رووی هێندێک هه‌ڵسوکه‌وتدا ده‌که‌نه‌وه‌ و له‌سه‌ر هێندێکیشیانی داده‌خه‌ن. فڵچه‌ و ره‌نگ به‌رهه‌مێکی جیاوازتر له‌ ئی کامێرا و کۆمپیوته‌ر ده‌خوڵقێنن. خوێندنه‌وه‌‌کانی پرۆسه‌ی داهێنان ئه‌غڵه‌ب ته‌کوز له‌سه‌ر توانای ئازادانه‌ی تێکهه‌ڵكێشکردنی کرداره‌ هزرییه‌کان (associate) ده‌که‌ن، که‌چی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌وه‌ کۆنتێکستی فیزیکییه‌ که‌ دوا بڕیار ده‌دا [له‌ داهێنانه‌ هونه‌رییه‌کاندا].

بیرۆکه‌که‌ له‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ماده‌دا دروست ده‌بێ

فیلۆسۆف هێنری مارلۆـ پۆنتی و شێوه‌کار ئێدوارد پیگنۆن، هه‌ردووکیان به‌ وردی باسی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ چۆناوچۆن بیرۆکه‌ی به‌رهه‌مهێنانی ئه‌سه‌رێک، له‌ ئه‌نجامی دۆخه‌ هۆشییه‌کان و په‌یوه‌ندیی فیزیکی له‌‌گه‌ڵ ماده‌دا له‌ دایک ده‌بێ. خوێندنه‌وه‌گه‌لی دواتریش له‌سه‌ر داهێنانی شێوه‌کاری، ئارشیتێکتور و نه‌خشاندن پشتڕاستی ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ فۆڕم و په‌یامی به‌رهه‌مه‌کان له‌ ئان و ساتی راسته‌وپاسته‌کردنی بیرۆکه‌که‌دا سه‌رهه‌ڵده‌دا، له‌ رێگای هه‌ڵبژاردنی ماده‌ و که‌ره‌سته‌کانه‌وه‌ ـ ئه‌و قه‌ڵه‌مه‌ی کاری پێده‌که‌ی، فڵچه‌ و شفره/ پیشک‌ و … هتد ـ داهێنانی هونه‌ری به‌‌و نیگا و هه‌سته‌ ده‌ست پێده‌کا که‌ که‌ره‌سته‌کانی هونه‌رمه‌ند جاڕی ده‌ده‌ن؛ هه‌روه‌ها به‌رهه‌مه‌که‌ له‌ رێگای کاری به‌رده‌وامی فیزیکییه‌وه‌ رێک ده‌خرێ و جوانتر ده‌کرێ. توێژه‌رانی‌ ده‌رونناسیی دۆخمه‌ند ( هه‌لومه‌رج دیاریکراو) له‌وه‌ی ده‌کۆڵنه‌وه‌ داخوا ده‌وروبه‌ری نزیک چه‌نده‌ کاریگه‌ریی هه‌یه‌‌ له‌سه‌ر گه‌وهه‌ری فکر و، شێوه‌ و ئامانجی هه‌ڵسوکه‌وتی ئێمه‌. روون بۆته‌وه‌ که‌ ده‌وروبه‌ری فیزیکی مژووڵیه‌ته‌ فکرییه‌کان پێش ده‌خات نه‌ک وه‌ک ئه‌وه‌ی پێمان وایه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بێ. به‌ پشتبه‌ستن به‌و توێژینه‌وه‌یه‌ ده‌توانین بڵێین که‌ هونه‌رمه‌ند، به‌ پله‌ی یه‌که‌م به‌ شێوه‌یه‌کی جه‌سته‌یی له‌ داهێنانه‌که‌ی دایه‌، دوایه‌ له‌ رێگای بیره‌وه‌. بیر هه‌م چه‌مکه‌ و هه‌میش جه‌سته‌یه‌‌، هه‌م تیۆرییه‌ و هه‌میش کردار.

زیاتر کارزانییه‌ هه‌تا ژیرایه‌تی

هونه‌رمه‌ندێکی کارا، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ کرده‌وه‌ به‌ بڕیارگه‌لێک بگا که‌ ته‌واوبوونی به‌رهه‌مه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه، کارزانییه‌کی ئێسته‌تیکیانه‌ له‌ خۆیدا گه‌شه‌ پێده‌دا بۆ خۆبواردن له‌ پلانمه‌ندکردن و بیردانه‌وه‌ (reflection)‌. هونه‌رمه‌نده‌ خاراوه‌که‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی تازه‌کاران، که‌متر له‌ سه‌ر کاره‌ فکرییه‌که‌ راده‌وه‌ستێ، به‌ڵکوو زیاتر پشت به‌وه‌ ده‌به‌ستێ که‌ ئه‌و ده‌سته‌ی که‌ره‌سته‌که‌ (قه‌ڵه‌م، فڵچه‌، شفره‌ و …هتد) ده‌گرێ، له‌ کاتی په‌یوه‌ندبوونیدا له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌که‌، ئامانج بپێکێ. به‌و واته‌یه‌ داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ زیاتر هونه‌ری ده‌ست و په‌نجه‌یه‌ هه‌تا ژیرایه‌تی و ئیلهام. ستایل و په‌یامه‌ تاکه‌که‌سییه‌کانی هونه‌رمه‌ند له‌ پرۆسه‌که‌دا له‌ دایک ده‌بن. کارکردن له‌سه‌ر وه‌به‌رهێنانی به‌رهه‌مه‌که‌ به‌ ته‌واوی له‌ژێر کاریگه‌ریی چۆنایه‌تیی که‌ره‌سته‌ و ماده‌ خاوه‌که‌ دایه‌ و که‌سایه‌تی و بیچمی (ته‌ن، جه‌سته‌) هونه‌رمه‌نده‌که‌‌شی تێدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌‌. ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ له‌ هونه‌ر جیاوازه‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌ی که‌ داهێنه‌رێکی‌ نابیغه‌‌ له‌ پشت کاره‌کانه‌وه‌ ده‌بینێ، داهێنه‌رێکی فره‌ ژیر ده‌بینێ که‌ به‌بێ کاریگه‌ریی ده‌وروبه‌ر بیرۆکه‌یه‌کی به‌ خه‌یاڵدا هاتووه‌ و به‌ گوێره‌ی تێگه‌یشتنی خۆی پیاده‌ی کردووه‌.

بیرۆکه‌کان، به‌ هاوکاریی تێکنیک و که‌ره‌سته‌ی جیاواز، له‌ جیهانێکی فیزیکیدا کاریان له‌سه‌ر ده‌کرێ، له‌ هێڵکاری و مۆدێله‌ سه‌ره‌تاییه‌کاندا. واته‌ ئه‌و که‌لوپه‌له‌ی له‌به‌ر ده‌ستمان دایه‌، کاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر فۆڕم، ناوه‌رۆک و په‌یامی بیرۆکه‌کان. نموونه‌یه‌ک په‌یدابوونی پلاستیکه‌‌ له‌ په‌نجاکاندا، دوو نموونه‌ی دیکه‌ کامێرای ڤیدیۆ و کۆمپیوته‌رن که‌ کاریگه‌ریی زۆر دیاریان بووه‌ له‌سه‌ر داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا.

سنووره‌کان تێپه‌ڕ ده‌کا

بیرکردنه‌وه‌ له‌ ئێسته‌تیکی ده‌وروبه‌ر یارمه‌تیمان ده‌دا له‌ پێوه‌چارانی گڕێ و گۆڵی داهێنان له‌ هونه‌ری شێوه‌کاریدا: به‌رهه‌مێکی هونه‌ری چۆن ده‌توانێ هاوکات داهێنانێکی نوێ بێ و کراوه‌ش بێ بۆ تێگه‌یشتنیش؟ چۆن ده‌توانێ هه‌م نوێ بێ و هه‌میش جیاواز، به‌ڵام به‌رده‌نگه‌کانیشی لێی تێبگه‌ن؟

تێگه‌یشتنه‌که‌ له‌وێوه‌ دێ که‌ هونه‌رمه‌ند و به‌رده‌نگه‌کانی ئاشنایه‌تییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ره‌ فیزیکییه‌‌که‌ و ئه‌و به‌ها و خووه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ش که‌ ده‌وروبه‌ره‌که‌ی تێدا نیشته‌جێیه‌ ـ ئه‌وان به‌ شێوه‌یه‌کی راسته‌قینه‌ یان ئه‌لکترۆنی [خه‌یاڵی] له‌ کۆنتێکستێکدا ده‌ژین. به‌رهه‌می نوێ و گه‌وهه‌ری له‌ پرۆسه‌یه‌کدا ده‌خوڵقێ که‌ هونه‌رمه‌ند، به‌ که‌ره‌سته‌ و تێکنیکی به‌رده‌ستی، له‌ خۆی و سه‌رده‌مه‌که‌ی ده‌کۆڵێته‌وه‌ و سنووره‌کان تێده‌په‌ڕێنێ. لێره‌وه‌ ده‌توانێ ئه‌و شتانه‌مان پیشان بدا که‌ له‌ ژیانی رۆژانه‌دا نایانبینین.

به‌ گوێره‌ی پیێر فرانساستێل ئامانجی هونه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ جیهان بکۆڵیته‌وه‌ و بیگۆڕێت. به‌ پشتبه‌ستن به‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک له‌سه‌ر چۆنایه‌تیی به‌ره‌وپێش چوونی هونه‌ر و تێکنیک له‌ سه‌ده‌کانی نۆزده‌ و بیستدا، وای لێک ده‌داته‌وه‌ که‌ ئه‌و دووه‌ یه‌کتر ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌که‌ن. هه‌روه‌ها پێشی وایه‌ که‌ له‌ داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌دا، هه‌م هونه‌ری ده‌ستی و هه‌میش کاری فکری تێکنیکی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌. هونه‌ر ده‌توانێ له‌ رێگای گۆڕینی ئه‌و کۆنڤاسیۆنانه‌‌ی ده‌وری هه‌رکام له‌ تێکنۆلۆژیاکانی کۆمه‌ڵگه‌یان داوه‌، کاریگه‌ریی له‌ سه‌ر [تێکنۆلۆژیا] دانێ. روون بۆته‌وه‌ که‌ سنوورداربوونی توانا تێکنۆلۆژییه‌کانی هونه‌رمه‌نده‌که‌ش له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی وی دایه‌ نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. کاره‌کانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ سه‌رده‌میانه‌ی له‌ تێکنۆلۆژیا و پرۆسه‌ بیۆلۆژییه‌کان ده‌کۆڵنه‌وه‌، تێزه‌که‌ی فرانساستێل پشتڕاست ده‌که‌نه‌وه‌.

وه‌ڵامگه‌لی چاوه‌ڕوان نه‌کراو

چه‌ند ساڵێکه‌ جه‌خت له‌سه‌ر رۆڵی هونه‌رمه‌ندان ده‌کرێته‌وه‌ له‌ به‌ستێنی لێکۆڵینه‌وه‌دا. ئایا ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ دێت که‌ وێکچوونێک هه‌یه‌ له‌ نێوان داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستیدا؟ وه‌ڵام نه‌رێنی ده‌بێ ئه‌گه‌ر بێتوو ئێمه‌ وه‌ک “هالدێن” جیاوازیی دابنێین له‌ نێوان ئه‌و کێشه‌ داخراوانه‌ی تیژبینانه‌ پێناسه‌ کراون و ده‌توانرێ به‌ گوێره‌ی مێتوود وه‌ڵامێکی هه‌رچه‌ند نه‌ناسراو به‌ڵام دیاریان پێ بدرێته‌وه‌ و کێشه‌که‌ی کراوه‌ که‌ ده‌کرێ به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر وه‌ڵام بدرێنه‌وه‌. نموونه‌ی جۆری یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ داخوا بینایی مێشوولان چۆن کار ده‌کا یان چ شتێک ده‌بێته‌ هۆی ئه‌نفلوانزای باڵنده‌. نموونه‌ی جۆری دووهه‌میش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌رکی نووسینی شانۆنامه‌یه‌ک یان دروستکردنی تابلۆیه‌کت پێ بسپێردرێت. چۆنایه‌تیی چاره‌سه‌ریی پرسه‌که‌ په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌ به‌ ناوه‌رۆک و فۆڕمی ویه‌وه‌. پرسیارێکی داخراو وه‌ڵامێکی وای ده‌وێ که‌ ئێمه‌ له‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ سه‌رده‌داوه‌که‌یمان له‌ ده‌ست دایه‌؛ به‌ڵام وه‌ڵامی پرسیارگه‌لی کراوه‌ چاوه‌ڕوان نه‌کراوه‌.

له‌ کاتێکدا لێکۆڵینه‌وه‌ی هونه‌ری‌ له‌ رێگای‌ تۆمارکردن و چه‌مکاندنی پرۆسه‌ی داهێنانه‌که‌ تێکهه‌ڵكێش ده‌کرێ، که‌ره‌سته‌کانی هونه‌رمه‌ند جێی بیرکردنه‌وه‌ تیۆرییه‌که‌ ده‌گرنه‌وه‌. هونه‌ر، فکر و رامان له‌ جیهانێکی هه‌سته‌کیدا دێڵێته‌وه‌، کاتێک له‌ جیاتی چه‌مکاندن ده‌یانبیچمێنێ؛ زمانی هونه‌ر جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ زمانه‌ سروشتی و نه‌ریتییه‌کان، له‌ فۆڕم و به‌یانکردندا.

هونه‌ر به‌ واته‌ی جۆرێک له‌‌ لێکۆڵینه‌وه‌ دێت که‌ وێکچوونی گشتیی تێدایه‌ له‌گه‌ڵ لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی، به‌ڵام له‌ ئاستی تایبه‌تدا جیاوازه‌. تاقیکردنه‌وه‌ی زانستی، به‌ پێچه‌وانه‌ی داهێنانی هونه‌رمه‌ندانه‌، سه‌هووپه‌سه‌نده‌ (Falsifiability). ئازادیی خۆ نه‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ رێوشوێنه‌ نه‌ریتییه‌کانی زانست و تێکنۆلۆژیا بۆ واتادرابوون راستبوون، به‌شێکه‌ له‌ جیهانی هونه‌ر. توانای هونه‌ریش راست له‌و جیاوازییه‌ی دایه‌.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* کۆگنێتیڤ: ئه‌و پرۆسانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌

** ده‌سته‌واژه‌ی ئێکسپرێسیڤ پڕواتاتره‌ له‌ “به‌سۆز”ی کوردی که‌ من له‌ جیاتیم داناوه‌، به‌ڵام وشه‌یه‌کی باشترم ده‌ست نه‌که‌وت. “به‌سۆز” سفه‌تێکی پۆزێتیڤه‌ که‌ ته‌نیا بۆ ده‌نگ ده‌کار ده‌کرێ (فلانه‌ هونه‌رمه‌ند ده‌نگێکی به‌سۆزی هه‌یه‌، فیساره‌ به‌ سۆزه‌وه‌ بۆ خوشکی ده‌گریا) که‌چی ئێکسپرێسیڤ هه‌رچه‌ند هه‌ر سفه‌ته‌ به‌ڵام ده‌توانێ سفه‌تێکی نه‌رێنیش بێت. به‌ خۆئیفاده‌کردنێک/ده‌ربڕینێک ده‌گوترێ که‌ پڕواوپڕی هه‌ست و سۆز و ..ی ده‌ربڕه‌که‌ بێ به‌ شێوه‌یه‌کی ته‌واو عه‌یاریش هه‌ست و فکر و دۆخی جه‌سته‌یی و … روون بکاته‌وه‌.

ژێده‌ره‌کان

Costall, A. (1995) “Socializing affordances” i Theory and Psychology 5(1), 467—481.

Francastel, P. (2000), Art and technology in the nineteenth and the twentieth centuries. New York: Zone Books.

Halldén, S. (2009), Intelligens — vad är det? Falun: Thales.

Josephson, R. (1991), Konstverkets födelse. Lund: Studentlitteratur.

Merleau-Ponty, M. (1964), L´oeil et l´esprit. Paris: Gallimard.

Pignon, E. (1966), La quête de la réalité. Paris: Denoël.

 

سه‌رچاوه‌ی وتار: گۆڤاری زانستیی “Tvärsnitt ” ژماره‌ی 3 ساڵی 2010

Advertisements

Entry filed under: وه‌رگێڕان. Tags: .

کۆچی زۆره‌ملی: به‌هۆی فیلتێر کرانی وێبنووسه‌که‌م ماڵم گواستۆته‌وه‌ رێوڕه‌سمی پرسه‌ی مامۆستا شێخ عیزه‌دین و شانۆی سیاسه‌تکاران


ئه‌رشیڤ

شوبات 2011
د س W پ ه ش ی
« کانونی دووهەم   ئازار »
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28  

سه‌رژمێریی میوان

  • 38,451 میوان سه‌ردانیان کردووم

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: